Do góry
Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. n. med. Piotr Albrecht

4. Dieta i styl życia w zespole jelita drażliwego

4.1. Dieta w postaci biegunkowej ZJD – co jeść, a co ograniczyć?

  • Dieta łatwostrawna oszczędzająca przewód pokarmowy z ograniczeniem błonnika pokarmowego, poprzez przede wszystkim:
    • usuwanie skórki i pestek z owoców i warzyw, jak również zwłókniałych i twardych części,
    • stosowanie pieczywa i innych produktów zbożowych jasnych, bez pestek, otrębów, z mąki wysokooczyszczonej (np. typ 500), drobnych kasz czy makaronów,
    • wydłużanie czasu gotowania produktów roślinnych (by zachować wyższą wartość odżywczą wskazane jest gotowanie na parze) oraz ich rozdrabnianie lub przecieranie.
  • Odpowiednie spożycie płynów by zapobiec odwodnieniu. Wskazane jest spożywanie płynów o temperaturze ok. 25-35°C. Należy pić często, ale małe porcje. Lekarz prowadzący może zalecić doustne płyny nawadniające (DPN).

    Nie należy podawać soków owocowych (żadnych, a zwłaszcza niepasteryzowanych) w terapii przeciwbiegunkowej lub w przypadku odwodnienia u dziecka.

  • Preferowane techniki przygotowywania posiłków w diecie lekkostrawnej:
    • gotowanie w wodzie lub na parze,
    • duszenie bez obsmażania,
    • pieczenie w piekarniku w folii aluminiowej, rękawie do pieczenia lub w pergaminie bez dodatku tłuszczu,
    • „smażenie” na parze w łaźni wodnej lub parowarze z niewielkim dodatkiem masła
    • rozdrabianie, przecieranie, blendowanie, miksowanie – w okresie zaostrzenia objawów,
    • do zagęszczania potraw stosowanie zawiesiny z mąki np. ziemniaczanej w wodzie lub mleku,
    • spulchnianie potraw (dodatek ubitego białka jaja lub namoczonej w wodzie lub mleku bułki),
    • dodawanie tłuszczu do potraw po ich przyrządzeniu,

    zalecane są kleiki, kisiele, galaretki, przeciery, musy.

    Wydaje się, że u niektórych pacjentów z IBS korzyści może przynieść eliminacja z diety pszenicy i produktów pszennych lub przejście na dietę bezglutenową (zawsze jednak po uprzednim przesiewowym wyeliminowaniu celiakii!). Zalecając jakiekolwiek eliminacje dietetyczne w diecie dzieci należy monitorować ryzyko wystąpienia niedoborów żywieniowych i w razie potrzeby rekomendować suplementację niedoborowych witamin lub składników mineralnych.

4.2. Dieta w postaci zaparciowej ZJD

  • Dieta bogata w błonnik pokarmowy, z zastosowaniem technik kulinarnych charakterystycznych dla diety łatwostrawnej, z ograniczeniem produktów o dużej zawartości cukru oraz tłuszczu
    • Zawartość błonnika pokarmowego w diecie należy zwiększać stopniowo obserwując, czy występują ewentualne efekty uboczne (np. wzdęcia). Nie spożywać dużych ilości błonnika pokarmowego w jednym posiłku (np. owoce + surowe warzywa + nasiona/orzechy).
    • Wskazane jest wzbogacenie diety zwłaszcza w warzywa i owoce oraz produkty zbożowe z owsa i jęczmienia, podawane jako dodatek przynajmniej 1 porcji, do każdego posiłku.
    • Warto rozpocząć zwiększanie ilości błonnika od zwiększenia spożycia warzyw gotowanych, a następnie, jeżeli nie wystąpią żadne niepokojące objawy – warzyw surowych.
  • Należy zadbać o odpowiednie spożycie płynów przez cały dzień, przede wszystkim wody mineralnej niegazowanej, jak również słabego naparu herbaty, kawy zbożowej oraz fermentowanych napojów mlecznych (kefir, jogurt, maślanka).
  • Preferowane techniki przygotowywania posiłków:
    • gotowanie w wodzie lub na parze,
    • duszenie bez obsmażania,
    • pieczenie w piekarniku w folii aluminiowej, rękawie do pieczenia lub w pergaminie bez dodatku tłuszczu,
    • „smażenie” na parze w łaźni wodnej lub parowarze z niewielkim dodatkiem masła, dodawanie tłuszczu do potraw po ich przyrządzeniu.

4.3 Wpływ stylu życia na ZJD (IBS)

Należy:

  1. Spożywać 4-5 posiłków w ciągu dnia, o stałych porach, w regularnych 3-4 godzinnych odstępach. Spożywanie mniejszych porcji, a częściej usprawnia perystaltykę jelit oraz pomaga w wyregulowaniu wypróżnień. Nie należy omijać żadnego z posiłków.
  2. 2-3 godziny przed snem należy spożywać lekkostrawną kolację. Kolacja nie powinna być posiłkiem obfitym.
  3. Należy jeść powoli i spokojnie, dokładnie przeżuwając a nie „połykać” niepogryzionych dostatecznie pokarmów.
  4. Należy unikać mocnych naparów herbaty, napojów zawierających kofeinę (np. typu cola, napoje energetyzujące), słodzonych napojów, zwłaszcza gazowanych.
  5. Ograniczyć spożycie produktów i potraw bogatych w tłuszcz (m.in. tłuste gatunki mięs, tłuste wędliny np. salami, podroby, sery żółte, pełnotłusty nabiał, żywność typu fast food) jak również produktów bogatych w cukier (słodycze, ciasta, ciasteczka, soki i słodkie napoje niegazowane i gazowane).
  6. Spożywać posiłki przygotowywane ze świeżych produktów, domowe, a ograniczyć spożycie żywności wysokoprzetworzonej, potraw jedzonych „na mieście”.
  7. Należy zadbać o odpowiednie spożycie wody - ok. 1,5-2 litrów/dziennie, do posiłków jak również pomiędzy posiłkami. Uwaga: zalecane spożycie płynów może być większe w przypadku ryzyka odwodnienia lub w przypadku diety o zwiększonej podaży błonnika pokarmowego.

Wyeliminować produkty nasilające dolegliwości. W celu ustalenia listy produktów dobrze tolerowanych, zwłaszcza wtedy, gdy wprowadzane są nowe produkty do diety, proszę założyć dzienniczek żywieniowy, w którym przez tydzień (lub dłużej) należy zapisywać co, kiedy i w jakiej ilości zostało spożyte oraz samopoczucie po spożyciu pokarmu i obserwowane dolegliwości.

4.4 Dieta FODMAP w zespole jelita drażliwego

Dieta FODMAP jest jedną z najskuteczniejszych i najlepiej przebadanych metod łagodzenia IBS. Jej podstawy naukowe zostały opracowane przez naukowców, biotechnologów, lekarzy i dietetyków zaangażowanych w zagadnienie dysfunkcji działania przewodu pokarmowego. Dieta FODMAP w połączeniu ze wsparciem farmakologicznym zaleconym przez lekarza prowadzącego może znacznie poprawić komfort i jakość życia osoby cierpiącej na IBS. Podstawą diety w Zespole Jelita Drażliwego powinna być jedna z odmian tzw. diety paleo. Dieta ta, poprzez wykluczenie najczęstszych przyczyn chorób jelit (np. alergia na gluten lub kazeinę), w większości przypadków przywraca prawidłową pracę układu pokarmowego. Nazwa FODMAP to skrót z języka angielskiego oznaczający Fermentujące Oligo-, Di- i Monosacharydy oraz Polialkohole (alkohole polihydroksylowe), czyli węglowodany i pochodne od nich alkohole, które są trudno przyswajalne przez jelito cienkie. Fermentują w dalszych częściach układu pokarmowego, gdzie są pokarmem dla niekorzystnych bakterii, które powodują przede wszystkim wzdęcia i nieprawidłową pracę jelit.

Opracowanie merytoryczne: mgr Agnieszka Piskała, dietetyk, specjalista ds. żywienia

Główne założenia FODMAP

Dieta FODMAP jest przede wszystkim oparta na małej zawartości fermentujących oligo-,di-i monosacharydów oraz polioli. Badania wykazały, że węglowodany łatwo fermentujące, słabo wchłaniane i o wysokim ciśnieniu osmotycznym, do których zalicza się fruktozę, laktozę, fruktany oraz alkohole polihydroksylowe (w tym sztuczne środki słodzące, takie jak sorbitol, mannitol, maltitol, ksylitol) mogą nasilać objawy IBS. Uznaje się więc, że dieta o małej zawartości FODMAP jest skuteczną formą leczenia dietetycznego tej choroby. Jak podkreślają naukowcy i twórcy diety FODMAP z Monash University, nie jest to dieta, którą należy stosować do końca życia. Składa się z 2 etapów. W pierwszej fazie eliminuje się na 6–8 tygodni produkty zawierające duże ilości FODMAP. Po tym czasie w miarę ustępowania objawów IBS przechodzi się do etapu drugiego, w którym dietę należy stopniowo rozszerzać o produkty zawierające więcej FODMAP (biorąc pod uwagę indywidualną tolerancję).

Dlaczego produkty z dużą ilością FODMAP nasilają objawy IBS?

Produkty obfitujące w FODMAP przechodzą do jelita w postaci niezmienionej i poprzez swoje działanie osmotyczne powodują nagromadzenie płynów w jego świetle. W ten sposób dochodzi do przyspieszenia motoryki jelit. Po przejściu do jelita grubego podlegają one fermentacji bakteryjnej ze wzmożoną produkcją dwutlenku węgla i wodoru. Dalsze przemiany mogą prowadzić do wytworzenia siarkowodoru i metanu. Procesy te są odpowiedzialne za uczucie dyskomfortu w rejonie jamy brzusznej (ból oraz uczucie przelewania), biegunki lub zaparcia i wzdęcia.

Jaka jest zawartość FODMAP w poszczególnych produktach? W tabeli podajemy przykłady produktów o małej i dużej zawartości FODMAP. Na pierwszym etapie diety należy całkowicie wyeliminować produkty zawierające większe ilości FODMAP. Nie jest to trudne, ponieważ dla produktów przeciwwskazanych istnieje alternatywa w postaci produktów dozwolonych (z małą zawartością FODMAP). Warto jednak stosować dietę pod okiem dietetyka.

Warzywa cebula, szparagi, karczochy, brokuł, kalafior, patison, brukselka, soczewica, groszek zielony, por, burak ćwikłowy, kapusta, grzyby, koper, włoski, czosnek marchew, pomidor, ogórek, papryka o wydłużonych strąkach, kapusta chińska, kiełki bambusa, seler, kukurydza, bakłażan, sałata, dynia, kabaczek, słodkie ziemniaki, szczypior
Owoce jabłko, gruszka, mango, gruszka chińska, arbuz, nektarynka, brzoskwinie, morele, śliwki, owoce suszone, owoce z puszki banan, winogrona, kiwi, mandarynki, pomarańcze, ananas, grejpfrut, cytryna, jagody, truskawki
Mleko i produkty mleczne twaróg, delikatne sery (mascarpone, ricotta), mleko skondensowane, jogurty, maślanka, mleko (krowie, owcze, kozie), mleko sojowe, kwaśna śmietana, bita śmietana sery: szwajcarski, cheddar, parmezan, mozzarella, brie, camembertmleko migdałowe, mleko ryżowe, masło, masło orzechowe, margaryna
Żródło białka nasiona roślin strączkowych: soczewica, ciecierzyca, fasola, soja mięso, ryby, drób, jaja, tofu
Pieczywo i produkty zbożowe żyto, produkty pszenne: pieczywo, płatki śniadaniowe (z suszonymi owocami), makaron pieczywo bezglutenowe, mąka orkiszowa, chleb, orkiszowy na zakwasie, płatki ryżowe, mąka owsiana, płatki owsiane, makaron bezglutenowy, ryż, komosa ryżowa
Orzechy i nasiona orzechy nerkowca, pistacje orzechy włoskie, migdały, orzeszki ziemne, orzechy, pekan, orzeszki piniowe, orzechy makadamia, ziarna, sezamu, pestki dyni, nasiona słonecznika (wszystkie powyższe w ilości 1 małej garści)
Inne syrop z agawy, miód, słodziki (sorbitol, mannitol, maltitol, ksylitol), syrop glukozowo-fruktozowy (high fructose corn syrup – HFCS)




Zapoznaj się z naszym poradnikiem na temat diety FODMAP w zespole jelita drażliwego. Znajdziesz w nim gotowe przepisy na każdy dzień tygodnia i porady dietetyka.

POBIERZ DIETĘ FODMAP